Flex Fuel : हल्ली सगळीकडेच आपणास फ्लेक्स फ्युल बाबत चर्चा होताना दिसते. जागतिक बाजारपेठेत युद्धामुळे अस्थिर असलेले कच्च्या तेलाचे भाव. कच्च्या तेलाचा तुटवडा यामुळे भारतात पेट्रोल आणि डिझेल यांचे भाव कमालीचे वाढलेले आहेत. अशातच सरकार देखील घाई गडबडीत फ्लेक्स फ्युल वापरण्यासाठी सक्ती करीत आहे. इथेनॉल मिश्रित पेट्रोलमुळे होणारे वाहनांचे नुकसान, बंद पडणारी वाहने अशा अनेक बातम्या आपण हल्ली पाहत आहोत. यामुळेच वाहनधारकांमध्ये संभ्रमाची परिस्थिती निर्माण झाली आहे. सदर लेखामध्ये आपण फ्लेक्स फ्युल (Flex Fuel) म्हणजे काय? सविस्तर जाणून घेऊ.

या लेखात आपण फ्लेक्स फ्युल म्हणजे काय, ते कसे काम करते, त्याचे फायदे आणि तोटे, तसेच भारतातील त्याचे भविष्य याबद्दल संपूर्ण माहिती घेणार आहोत.

Flex Fuel फ्लेक्स फ्युल म्हणजे नक्की काय?

फ्लेक्स फ्युल म्हणजे असे एक मिश्रित इंधन ज्यामध्ये पेट्रोल आणि इथेनॉल (Ethanol) किंवा इतर बायोमासपासून तयार होणारे इंधन यांचे मिश्रण असते. फ्लेक्स फ्युल इंजिन असे असते जे एकापेक्षा जास्त प्रकारच्या इंधनावर (उदा. 100% पेट्रोल किंवा 85% इथेनॉल आणि 15% पेट्रोल) चालूek शकते.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, फ्लेक्स फ्युल वाहनाचे इंजिन हे ‘सर्वभक्षी’ असते. तुम्ही त्यात शुद्ध पेट्रोल टाकले तरी ते चालेल, आणि त्यात इथेनॉलचे प्रमाण जास्त असलेले इंधन (उदा. E20 किंवा E85) टाकले तरी ते तितक्याच ताकदीने चालेल. इंजिनला हे कळत नाही की तुम्ही त्यात कोणते इंधन टाकले आहे, ते आपोआप त्या इंधनाच्या प्रकारानुसार स्वतःला जुळवून घेते.

भारतात सध्या E10 (10% इथेनॉल आणि 90% पेट्रोल) आणि E20 (20% इथेनॉल आणि 80% पेट्रोल) इंधनाचा वापर वाढवण्यावर सरकारचा भर आहे.

फ्लेक्स फ्युल इंजिन कसे काम करते? (How Flex Fuel Engines Work)

सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

सामान्य पेट्रोल इंजिनमध्ये इंधन आणि हवा यांचे एक निश्चित प्रमाण (Air-Fuel Ratio) असते. पण फ्लेक्स फ्युएल इंजिनमध्ये ‘फ्लेक्स फ्युएल सेंसर’ (Flex Fuel Sensor) आणि एक प्रगत ECU (Engine Control Unit) बसवलेले असते.

जेव्हा तुम्ही गाडीत इंधन टाकता, तेव्हा हा सेंसर इंधनातील इथेनॉल आणि पेट्रोलचे प्रमाण तपासतो.

ECU हा गाडीचा मेंदू असतो. सेंसरकडून माहिती मिळताच, ECU इंजिनमध्ये जाणाऱ्या हवेचे प्रमाण आणि इंधनाचे इंजेक्शन (Fuel Injection) आपोआप बदलतो.

इथेनॉलमध्ये पेट्रोलपेक्षा ऑक्सिजनचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे इथेनॉल जास्त असेल तर इंजिनला जास्त इंधनाची गरज असते. ECU हे प्रमाण सेकंदाच्या काही भागात बदलतो आणि इंजिनला नेहमीप्रमाणेच स्मूद चालू ठेवतो.

म्हणजेच, तुम्ही गाडी चालवत असताना तुम्हाला कधीही कळत नाही की गाडीत इंधन बदलले आहे. हा अनुभव अगदी नैसर्गिक असतो.

फ्लेक्स फ्युलचे प्रमुख फायदे Benefits of Flex Fuel

फ्लेक्स फ्युलकडे केवळ एक पर्याय म्हणून पाहिले जात नाही, तर ते अनेक समस्यांवर एकत्रित उपाय आहे.

१. पर्यावरणास मोठा फायदा

सध्याच्या काळात प्रदूषण ही सर्वात मोठी समस्या आहे. फ्लेक्स फ्युएल हे ‘बायोएथेनॉल’ पासून बनवले जाते, जे वनस्पतीं (ऊस, मका, तांदळाचा भुसा) पासून तयार होते.

कार्बन उत्सर्जन कमी : IIT दिल्लीच्या अभ्यासानुसार, E20 इंधन वापरल्याने पेट्रोलच्या तुलनेत कार्बन मोनोऑक्साइड (CO) आणि हायड्रोकार्बनचे उत्सर्जन सुमारे 20-30% ने कमी होते.

स्वच्छ हवा : इथेनॉलमुळे इंजिनमधील ज्वलन (Combustion) अधिक पूर्ण होते, ज्यामुळे धूर आणि पार्टिक्युलेट मॅटर (PM) कमी होतो.

२. शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात वाढ

यामुळे शेतकऱ्यांना फायदा होणार आहे मका किंवा ऊस याचा उर्वरित टाकाऊ भाग ज्या पासून इथेनॉल निर्मिती केली जाते. हे इंधन पेट्रोल पंपावर तुमच्या गाडीत येते. यामुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या शेतातील अतिरिक्त उत्पादनासाठी आणि कचऱ्यासाठी एक नवीन आणि हमी बाजारपेठ मिळते. शेतीचे उत्पन्न दुप्पट होण्यास याची मोठी मदत होते.

३. आर्थिक बचत आणि परदेशी चलनाची सुरक्षा

भारत आपल्या एकूण कच्च्या तेलाच्या (Crude Oil) गरजेपैकी सुमारे 85% आयात करतो. यावर आपला अब्जावधी रुपयांचा परदेशी खर्च होतो. इथेनॉल हे देशांतर्गत पिकांपासून बनते. त्यामुळे पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिसळल्याने कच्च्या तेलाची आयात कमी होते. इथेनॉल हे पेट्रोलपेक्षा स्वस्त असते. त्यामुळे दीर्घकालीन पेट्रोलच्या दरांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते.

४. इंजिनची कार्यक्षमता आणि ऑक्टेन रेटिंग

तुम्हाला माहित आहे का? शुद्ध इथेनॉलचा ऑक्टेन क्रमांक (Octane Number) 113 असतो, जो सामान्य पेट्रोलच्या (87 ते 93) तुलनेत खूप जास्त आहे.
जास्त ऑक्टेन रेटिंगचा अर्थ इंजिनमध्ये इंधनाचे अधिक चांगले ज्वलन होते. यामुळे इंजिनची पॉवर वाढते आणि इंजिनमधील नॉकिंग (Knocking) ची समस्या कमी होते.

फ्लेक्स फ्युलचे तोटे आणि आव्हाने Disadvantages and Challenges flex fuel

कोणतीही नवीन तंत्रज्ञान 100% दोषरहित नसते. फ्लेक्स फ्युएलच्या बाबतीतही काही आव्हाने आहेत, जी आपण प्रामाणिकपणे समजून घेतली पाहिजेत.

१. Flex Fuel मुळे मायलेजवर थोडा परिणाम (Impact on Mileage)

हे सर्वात महत्त्वाचे आणि वाहनचालकांना जास्त जाणवणारे आव्हान आहे. इथेनॉलमध्ये पेट्रोलपेक्षा ‘ऊर्जा घनता’ (Energy Density) कमी असते.
सोप्या भाषेत, इथेनॉल पेट्रोलपेक्षा लवकर जळतो. त्यामुळे, जर तुम्ही E20 इंधन वापरले, तर तुमच्या गाडीचे मायलेज साधारणपणे 1% ते 3% ने कमी होऊ शकते. E85 (85% इथेनॉल) वापरल्यास हा फरक 15-20% पर्यंत जाऊ शकतो. मात्र, इंधनाची किंमत स्वस्त असल्याने एकूण खर्चावर फारसा फरक पडत नाही. (इथेनॉल मिसळलेले पेट्रोल देखील भारतात महागच मिळत आहे त्याच्या किमतीत कोणताही फरक झालेला नाही.)

२. इंजिनच्या भागांवर परिणाम (Material Compatibility Issues)

इथेनॉलमध्ये पाणी शोषून घेण्याची (Hygroscopic) क्षमता असते. जर जुन्या वाहनांमध्ये (जी फ्लेक्स फ्युलसाठी बनवलेली नाहीत) जास्त प्रमाणात इथेनॉल वापरले, तर इंजिनच्या रबराच्या पार्ट्स, होसेस आणि फ्युल सिस्टममध्ये गंज (Corrosion) किंवा लिकेज होऊ शकते.
त्यामुळे, फ्लेक्स फ्युल वापरण्यासाठी इंजिनच्या मटेरियलमध्ये विशेष बदल करणे आवश्यक असते.

३. अन्न विरुद्ध इंधन वाद

हा एक जागतिक स्तरावरील गंभीर प्रश्न आहे. जर आपण ऊस, मका आणि इतर अन्नधान्ये इंधन बनवण्यासाठी वापरली, तर भविष्यात अन्नाची टंचाई आणि महागाई वाढू शकते का?
तज्ज्ञांचे मत: यावर उपाय म्हणून भारत आता 2G (Second Generation) इथेनॉल कडे वळत आहे. 2G इथेनॉल हा अन्नधान्यांऐवजी शेतातील कचरा, तांदळाची भुसकी आणि गवत (Crop Residue) वापरून बनवला जातो. यामुळे ‘अन्न विरुद्ध इंधन’ हा वाद संपुष्टात येतो.

भारतात फ्लेक्स फ्युलची सध्याची स्थिती

भारत सरकारने फ्लेक्स फ्युल आणि इथेनॉल ब्लेंडिंगसाठी अत्यंत आक्रमक आणि महत्त्वाकांक्षी Roadmap तयार केला आहे. NITI Aayog आणि पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या पुढाकारामुळे भारतात खालील बदल घडत आहेत:

• E20 इंधनाची अंमलबजावणी: सरकारने 2025-26 पर्यंत देशभरात E20 (20% इथेनॉल मिश्रित पेट्रोल) इंधन उपलब्ध करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. अनेक राज्यांमध्ये हे इंधन पेट्रोल पंपावर उपलब्ध झाले आहे.
• BS6 Phase-2 वाहने: 1 एप्रिल 2023 पासून भारतात विकल्या जाणाऱ्या सर्व नवीन दुचाकी आणि चारचाकी वाहनांना (BS6 Phase-2 RDE नियमांनुसार) फ्लेक्स फ्युल-सक्षम (Flex-Fuel Compatible) बनवणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. याचा अर्थ, तुम्ही आज बाजारातून घेतलेली नवीन गाडी E20 इंधनावर सहज चालेल.
• ऑटोमोबाईल कंपन्यांचा प्रतिसाद: TVS, Bajaj, Hero आणि Tata सारख्या कंपन्यांनी फ्लेक्स फ्युलवर चालणारी इंजिन विकसित केली आहेत. उदाहरणार्थ, TVS ने E100 (100% इथेनॉल) वर चालणारी बाईक दाखवली आहे, जी एक अभिमानास्पद बाब आहे. हिरो आणि सुझुकी मोटर्स फ्लेक्स फ्युल वर चालणाऱ्या गाड्या लॉन्च देखील केल्या.

जागतिक स्तरावर फ्लेक्स फ्युलचा प्रवास (Global Scenario)

भारत नवीन असला तरी, जगात फ्लेक्स फ्युलची मुळे खूप खोलवर रुजली आहेत.

• ब्राझील (Brazil): ब्राझील हा फ्लेक्स फ्युलचा जागतिक राजा मानला जातो. तिथे 2003 पासूनच फ्लेक्स फ्युल वाहने रस्त्यावर उतरली आहेत. तिथे तुम्ही पंपावर E27 किंवा E100 (100% इथेनॉल) पर्याय निवडू शकता. ब्राझीलमधील जवळजवळ 80% पेक्षा जास्त वाहने फ्लेक्स फ्युलवर चालतात.
• अमेरिका (USA): अमेरिकेत प्रामुख्याने मक्यापासून (Corn) इथेनॉल बनवला जातो. तिथे E15 आणि E85 इंधन मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.
• ब्राझीलप्रमाणे भारतानेही इथेनॉल पंपांची संख्या वाढवणे आणि वाहन उत्पादकांना फ्लेक्स इंजिन बनवण्यासाठी प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे.

तुमचे वाहन फ्लेक्स फ्युएलसाठी योग्य आहे का?

अनेक वाहनचालकांना हा प्रश्न पडतो की, “माझी जुनी गाडी E20 इंधनावर चालेल का?”

तुमची गाडी 2023 पूर्वीची असेल आणि ती BS6 Phase-1 किंवा BS4 इंजिन असेल, तर ती पूर्णपणे फ्लेक्स फ्युलसाठी बनवलेली नाही. अशा गाड्यांमध्ये E10 (10% इथेनॉल) पर्यंतचे इंधन सुरक्षितपणे वापरता येते, पण E20 किंवा त्यापेक्षा जास्त इथेनॉल वापरल्यास इंजिनच्या पार्ट्सना इजा होऊ शकते.

फ्लेक्स फ्युएल वाहन कसे ओळखावे?

1. ई-बॅज (E-Badge): फ्लेक्स फ्युल वाहनांच्या मागील बाजूस किंवा फेंडरवर ‘E20’ किंवा ‘Flex’ असा बॅज असतो.
2. फ्युएल कॅप (Fuel Cap): गाडीच्या इंधन भरण्याच्या झाकणावर (Fuel cap) पिवळ्या रंगाचा कॅप असतो आणि त्यावर “E20 Compatible” लिहिलेले असते.
3. ओनर मॅन्युअल: तुमच्या गाडीच्या ओनर मॅन्युअलमध्ये किंवा कंपनीच्या अधिकृत वेबसाइटवर याची स्पष्ट नोंद असते.

भविष्यातील फ्लेक्स फ्युलची दिशा

फ्लेक्स फ्युलचे भविष्य हे केवळ ऊसावर अवलंबून नाही, तर ते 2G (Second Generation) इथेनॉल वर अवलंबून आहे.

पंजाब, हरियाणा आणि महाराष्ट्रात शेतातील कचरा (Parali/Crop Residue) जाळल्यामुळे हवेचे प्रचंड प्रदूषण होते. 2G इथेनॉल प्लांट्स हा शेतातील कचरा गोळा करून त्यापासून इंधन बनवतात.

शेतकऱ्याला कचऱ्याचे पैसे मिळतात आणि पर्यावरणाचे प्रदूषण थांबते.

सरकारने अनेक ठिकाणी 2G बायोरिफायनरी सुरू केल्या आहेत. भविष्यात E85 (85% इथेनॉल) आणि E100 (100% इथेनॉल) इंधन सामान्य होईल, ज्यामुळे पेट्रोलचा वापर जवळजवळ शून्य होईल.

हे केवळ एक इंधन नाही, तर ती एक विचारसरणी आहे जी आपली अर्थव्यवस्था, शेतकरी आणि पर्यावरण या तिन्ही गोष्टींना जोडते. जरी सुरुवातीच्या काळात मायलेजमध्ये थोडी घट जाणवत असली, तरी इंधनाची स्वस्त किंमत आणि पर्यावरणाचे रक्षण हे त्याचे मोठे मोल आहे.

भारत वेगाने E20 आणि त्यापुढे जाऊन E85 कडे वाटचाल करत आहे. पुढील काही वर्षांत, जेव्हा तुम्ही पेट्रोल पंपावर गाडी थांबवाल, तेव्हा तुम्हाला पेट्रोलपेक्षा ‘इथेनॉल’ हा पर्याय अधिक आकर्षक वाटेल, यात शंका नाही.

तुम्ही तुमचे पुढचे वाहन खरेदी करताना ते ‘Flex-Fuel Compatible’ आहे की नाही, हे नक्की तपासा. कारण भविष्य हे फ्लेक्स फ्युल आणि EV या दोघांचे एकत्रित आहे!

हे देखील वाचा – ऑटोमोबाईल अपडेट , शब्दवेल